Lagom và “Biết đủ”

Sống ở Thụy Điển một thời gian, tôi càng ngày càng ngấm tinh thần “lagom” của đất nước Bắc Âu này. Người ta có thể trở nên tham vọng hơn nhưng có lẽ triết lý về sự “biết đủ” đã góp phần quan trọng mang lại cho họ sự thịnh vượng và hiền hòa.

Lagom là một triết lý, tinh thần dân chủ xã hội trong đời sống Thụy Điển. Mặc dù trong tiếng Anh không có từ nào tương đương, người ta có thể tạm hiểu “lagom” là “Just enough,” “Not too much, not too little,” “Just right.” Khái niệm này có từ thời Viking (thế kỷ VIII đến XI), bắt nguồn từ cụm “laget om”, nghĩa là “around the team.” Vào thời đó, khi tất cả mọi người cùng ngồi quanh chiếc bàn và chuyền tay nhau những chiếc sừng đựng đầy rượu, mỗi người nhấp một ngụm vừa phải, làm sao để những người sau đó cũng có đủ rượu để thưởng thức.

IMG_6795 (small)

Tinh thần lagom xuất hiện mọi lúc mọi nơi, trong những ý niệm và hình thức khác nhau. Người ta có thể ăn một lượng lagom, ở trong ngôi nhà lagom, bật lò sưởi ở nhiệt độ lagom… Khi mua sắm, người Thụy Điển cảm thấy khó khăn nếu phải chọn giữa một thứ mạnh quá và nhẹ quá, vậy nên họ chọn loại… ở giữa. Vì thế, loại sữa tươi có độ béo 1.5% được đặt tên mellanmjölk (“mellan” nghĩa là “in between”) là sản phẩm được chọn nhiều nhất, hay loại cafe mellanbrygg (với độ mạnh vừa phải) cũng chiếm vị trí lấn át tại quầy hàng cafe trong các siêu thị.

H&M và IKEA là hai trong số nhiều đại diện xuất sắc của Thụy Điển khi đem bán lagom ra toàn thế giới. Đồ dùng của IKEA tiện dụng, đa năng, đẹp và tốt, nhưng không… quá tốt. Các mẫu thời trang H&M được thay mới liên tục nhưng bằng cách nào đó luôn cho người ta cảm giác không bao giờ… lỗi mốt. Bạn có thể tìm đồ của H&M năm 2015 để phối trang phục cho buổi tiệc chủ đề thập niên 60! Các sản phẩm không đắt đến mức người ta phải chật vật để có được, nhưng cũng không có nghĩa là chất lượng tồi và giá rẻ mạt. Vậy nên, nếu ai đó đang mặc đồ H&M hay dùng đồ IKEA, thì có nghĩa là họ đang lagom một cách vô thức.

1024px-Ikea_logo.svg

hm-1024x657

 

Nhiều người nước ngoài nói rằng thật khó hòa nhập với văn hóa Thụy Điển, bởi người dân ở đây luôn “có vẻ” lạnh lùng và ngại ngùng giao tiếp. Đó cũng được xem là một biểu hiện của lagom. Có thể ai đó thực sự muốn được chú ý, nhưng bởi là… người Thụy Điển, họ không thể và không nên thể hiện quá nhiều trong hầu hết mọi hoàn cảnh. Và cũng có lẽ bởi không ai muốn mình quá nổi bật, ai cũng muốn mình trông không-thể-bình-thường-hơn nên người Thụy Điển thích những màu trung tính, có thể là đen, xám, hoặc be.

Nhưng lagom cũng ẩn chứa mâu thuẫn riêng. Người nước ngoài sống và làm việc lâu năm ở đất nước này nói rằng tính cách Thụy Điển là “low context but indirect.” Ngay cả một cô bé sinh viên Việt Nam mới sang được một học kỳ cũng rút ra nhận xét đó. Trong một bài giảng về truyền thông đa văn hóa, tôi hiểu thêm được rằng người Thụy Điển không thích sự vòng vo nhưng lại tìm kiếm sự thỏa hiệp và tránh đối đầu bằng kiểu giao tiếp… nước đôi. Ở bệnh viện, khi một người Thụy Điển nói rằng “tôi hơi đau” thì có nghĩa là họ đang đau ghê gớm lắm. Trong cuộc họp, khi không tìm được tiếng nói chung, người ta sẽ tổ chức (những) cuộc họp khác, chí ít họ có thể đi đến quyết định chung về… ngày giờ của cuộc họp mới. Họ vừa tôn thờ chủ nghĩa cá nhân, vừa sở hữu tuyên bố bất hủ rằng “Don’t think you’re anyone special,” rằng không ngọn cỏ nào được phép mọc cao hơn những ngọn cỏ khác, bởi chúng sẽ bị cắt trước tiên.

Mua he Got (18)

 

Với cái nhìn tích cực, lagom là sự sẻ chia lợi ích, cùng kiến tạo đam mê, giảm thiểu sự ganh đua trong xã hội. Đường phố sạch sẽ không phải vì người ta sợ bị phạt nếu xả rác bừa bãi, mà bởi họ nghĩ hành động đó sẽ làm khung cảnh bớt đẹp, ảnh hưởng tới sự thoải mái của những người xung quanh. Tuy nhiên, từ bình diện tiêu cực, lagom đôi khi được xem là một trở ngại mang tầm quốc gia, làm giảm tính chiến đấu, dập tắt tham vọng, khuyến khích sự bình-thường-hóa và thủ cựu. Một số nhà phê bình còn cho rằng lagom làm tăng sự phụ thuộc của người dân vào an sinh xã hội – điều này không phải không có lý, nhất là trong xã hội của những kẻ lười biếng và thích ăn sẵn.

Có ý kiến cho rằng tinh thần lagom đang dần bị xóa nhòa bởi sự giao thoa giữa các nền văn hóa và sự phát triển của khoa học công nghệ. Các bạn học người Thụy Điển của tôi thuộc thế hệ mà mỗi người dân có thể sử dụng nhuần nhuyễn vài ngôn ngữ khác ngoài tiếng mẹ đẻ. Họ sôi nổi và đầy sắc sảo trong những giờ học, giờ thảo luận. Nhưng dù thế hệ mới có đổi thay và trở nên tham vọng hơn, người ta phải thừa nhận rằng lagom vẫn là một triết lý ăn sâu trong tiềm thức mỗi người dân Thụy Điển, làm thay đổi cả những người nhập cư vốn quần tụ thành những cộng đồng kiên cố. Lagom làm được điều đó, bởi vì lagom là “less is more”, là “better than the best”.

Styrso (10)

Mấy năm gần đây có một cụm từ tôi thấy khá thú vị là “ảo tưởng sức mạnh,” có lẽ ám chỉ những ai đó hay “nổ,” ích kỷ, hay đòi hỏi những quyền lợi vượt quá thực lực của mình. Dĩ nhiên, không phải ai cũng đủ tỉnh táo và tĩnh tâm để tận nhận điều đó và để tư duy một cách “biết đủ.” Tôi cũng từng như thế, từng như thế rất nhiều, và sẽ còn như thế, đôi khi một cách vô thức. Vậy nên, tôi mượn câu chuyện lagom để tự nhắc nhở rằng nếu còn đang mơ màng trong hào quang ngày cũ thì hãy tỉnh dậy ngay. Bởi vì, đơn giản thôi, có thể ở nơi này bạn là-một-ai-đó, nhưng ở nơi khác bạn không-là-gì-cả.

UniQ Cow
(Bài đăng trên VnExpress.net/Tình người xa xứ)

Comments