Educare – Khi người Thụy Điển làm giáo dục mầm non (p2)

Bài viết này được giới thiệu tại hội thảo khoa học “Trung tâm Học tập Cộng đồng ở Hà Giang, Thực trạng và Giải pháp phát triển” diễn ra ngày 29/3/2017 tại thành phố Hà Giang. Bản quyền thuộc về tác giả. Tác giả không chia sẻ danh mục tài liệu tham khảo trong bài viết này.

Giá trị bền vững của Educare

Sự bền vững của Educare nằm ở chỗ nó chỉ giúp định hình chứ không (và không thể) quy định sự phát triển của trẻ. Nhiệm vụ của giai đoạn giáo dục mầm non là đặt nền tảng cho việc học trọn đời (lifelong learning), tuy nhiên Educare nhấn mạnh tính chất của việc học là dựa trên sự yêu thích và được truyền cảm hứng. Trường mầm non đưa ra các chương trình giàu tính giáo dục nhưng luôn tập trung vào nhu cầu vui chơi, từ đó phát triển các mục tiêu học tập trong những năm đầu đời của trẻ (xem bảng 3).

Bảng 3. Một ví dụ điển hình của quan điểm “học mà chơi, chơi mà học”
 IMG_1736
Ảnh chụp tại một lớp mẫu giáo bé: “Mục tiêu ưu tiên của chúng ta là phát triển NGÔN NGỮ và Ý THỨC CỘNG ĐỒNG. VUI CHƠI… Chúng ta “chỉ” vui chơi thôi. Vui chơi là một phần quan trọng của quá trình học tập. “… phát triển sự tò mò và ham hiểu biết cùng với khả năng vui chơi và học tập.””

Là người lớn, chúng ta đúc kết rằng không có sự học nào tốt bằng “học mà chơi, chơi mà học”, phải thực sự yêu thích thì mới thực sự chú tâm. Không cần phải hối thúc trẻ để chúng sẵn sàng đối mặt với trường học và… trường đời, bởi tuổi thơ tròn trịa là bến đỗ hân hoan và xa xỉ nhất. Sự học tập và lớn lên của trẻ diễn ra mọi lúc, ở mọi nơi, bất kể hoàn cảnh là tự nhiên hay do người lớn tạo ra, bất kể những kinh nghiệm là có sẵn trong đầu hay nhờ việc trẻ quan sát môi trường xung quanh.

Mục đích giáo dục là chung nhất, nhưng chương trình quốc gia về mầm non tại Thụy Điển lại rất linh động khi cho phép từng địa phương và từng trường đề ra kế hoạch và phương pháp giáo dục riêng, theo ngân sách riêng. Tính chất “may đo” của giáo dục mầm non còn được thể hiện ở sự tham gia thảo luận chủ động của các bậc cha mẹ và chính trẻ em trong việc thiết kế chương trình. Những giá trị cốt lõi của Educare được tiếp nối đồng bộ ở các chương trình giáo dục bậc cao hơn, giúp cho phụ huynh, học sinh và các nhà hoạch định chính sách thấy được sự xuyên suốt trong cả hệ thống trường học. Sự phát triển mang tính cá nhân của mỗi đứa trẻ được đặt trong một mạng lưới hợp tác giữa nhà trường và gia đình, giữa trường mầm non với trường học chính quy và các trung tâm chăm sóc/ vui chơi khác.

Trường mẫu giáo hoạt động dựa trên nguyện vọng của gia đình và trẻ em; họ không phải bận tâm về vấn đề tài chính, cũng không cần bám sát chỉ tiêu công tác hay kiểm tra trình độ của trẻ(***). Hằng ngày giáo viên ghi chép hồ sơ để theo dõi quá trình lớn lên và học hỏi của từng trẻ. Định kỳ các trường đều được thanh tra để giúp người lớn xem xét sự phát triển của trẻ, từ đó tự điều chỉnh chương trình và phương pháp phù hợp. Chính vì ý nghĩa nền tảng của ngành mầm non đối với cả một đời người nên những ai làm việc trong lĩnh vực này đều rất được cộng đồng coi trọng. Các giáo viên là những người có trình độ học vấn cao và phục vụ lâu năm trong ngành mầm non. Dù không phải là một ngành “thời thượng” nhưng giáo dục mầm non đòi hỏi ở họ nhiều kỹ năng, tình yêu và lòng kiên nhẫn đối với trẻ nhỏ mà không phải ai cũng có đủ nghị lực để theo đuổi.

Mục tiêu của ngành giáo dục mầm non là phát triển mỗi trẻ em thành một công dân dân chủ và độc lập. Điều này là không kỳ lạ nếu xem xét khía cạnh nền chính trị và đời sống xã hội Thụy Điển – một điển hình cho ý thức rất cao về quyền con người. Giáo viên được đào tạo và rèn luyện để thấu hiểu và truyền đạt cho trẻ sự tôn trọng giá trị nội tại của mỗi cá nhân cũng như trân trọng môi trường xung quanh.

“Sự bất khả xâm phạm của đời sống con người, sự tự do và toàn vẹn của mỗi cá nhân, sự công bằng giữa tất cả mọi người, bình đẳng giới cũng như đoàn kết với những người yếu thế và dễ bị tổn thương là tất cả những giá trị mà trường học cần đề cao trong giáo dục trẻ em.” (Skolverket, 2010)

Trẻ cần học được những giá trị căn bản của một con người trong mối liên hệ với xã hội, đó là tư duy độc lập nhưng luôn đoàn kết, bao dung và biết nghĩ cho người khác. Giáo viên nhìn nhận đứa trẻ với tư cách cá nhân (ví dụ: ý thích, nhu cầu đặc biệt, thói quen) nhưng cũng theo dõi sự thể hiện của chúng trong nhóm (ví dụ: theo độ tuổi, bàn ăn trưa, sở thích), giúp chúng biết cách cân đối giữa cái “tôi” và cái “chúng ta”. Bởi mỗi cá nhân đều có những giá trị riêng nên mọi người cần tôn trọng sự khác biệt của nhau, đưa đến cả một xã hội với tư duy cởi mở và khuyến khích sáng tạo.

Một ý thức xã hội đã hiện diện ở Thụy Điển vài thập kỷ nay là tôn trọng sự đa dạng văn hóa, ở đó tất cả mọi người từ mọi nơi đều được trao cơ hội, đều có quyền và nghĩa vụ như nhau. Trường mầm non là một ví dụ xuất sắc cho sự đa dạng đang diễn ra ở xã hội đa quốc gia này. Các phòng sinh hoạt chung của trẻ thường được trang trí với bản đồ thế giới, các bảng số đếm từ 1 đến 10 theo gần 10 thứ tiếng từ mọi châu lục. Nhiều bộ truyện tranh hay xếp hình mô tả khung cảnh lớp học hoặc sân chơi với sự hiện diện của đủ các màu da. Năm học 2015, số lượng trẻ em có gốc nước ngoài (trẻ được sinh ra ở nước ngoài hoặc có cả bố và mẹ sinh ra ở nước ngoài) là 98.445, chiếm gần 20% tổng số trẻ ghi danh mẫu giáo (xem bảng 4). Nhiều trẻ sử dụng đồng thời 2 hoặc 3 ngôn ngữ khác nhau (ví dụ: trẻ có bố là người Anh, mẹ người Brazil, nhưng giao tiếp bằng tiếng Thụy Điển với hầu hết các mối quan hệ xã hội khác). Ngay cả các giáo viên và nhân viên trường mầm non cũng là đội ngũ đa dạng về sắc tộc chứ không nhất thiết chỉ toàn người bản địa. Do đó, trẻ phải học cách tôn trọng tất cả những khác biệt ở thầy cô và bạn bè.

Bảng 4. Số liệu thống kê về giáo dục mầm non, năm học 2015
 Screenshot (110)
Nguồn: Skolverket, 2016.

Thêm vào đó, trẻ còn được dạy về bình đẳng giới từ thuở mẫu giáo để chúng có thể loại bỏ định kiến giới trong tư duy, vượt ra khỏi những mong đợi của xã hội đối với “nhãn mác” giới tính, và hiểu rằng tất cả mọi người đều có cơ hội như nhau trong cuộc sống dù giới tính của họ là gì. Trong gia đình tôi, khi mọi người bàn bạc tặng quà giáng sinh cho các bé, việc mua nước hoa Zlatan cho một bé trai hay bộ lego siêu nhân cho một bé gái là chuyện hết sức bình thường. Ở lớp mẫu giáo của tôi, việc các bé trai say sưa chơi đồ hàng hay đan lát cũng hiển nhiên như việc bé gái chơi xe hơi hoặc xây cối xay gió với búa và đinh. Quyển truyện tranh màu “Håkan Bråkan và bí mật em bé” (Håkan Bråkan och bebismysteriet, Jacobsson & Olsson, 2005) với những hình ảnh gần gũi của bố và mẹ hay cuộc gặp gỡ của tinh trùng và trứng rất được các phụ huynh và trẻ em yêu thích. Lũ trẻ đều biết rằng không phải vì mẹ ăn nhiều quá đến căng tròn cả bụng, cũng không phải vì mẹ xỏ chân vào giày của bố mà bỗng dưng có bầu, và em bé thì không chui ra từ… lòng bàn tay của mẹ.

(***): Hệ thống giáo dục Thụy Điển có công cụ đánh giá năng lực của trẻ trong môn toán học, gọi là Individual Education Plans (IEPs). Nhiều địa phương lựa chọn đưa IEPs vào chương trình giáo dục mầm non mặc dù việc đánh giá đối với trẻ mẫu giáo là không bắt buộc.

Göteborg, 3/2017

Huong Bergström

Xem Phần 1 về sự ra đời của Educare tại Thụy Điển

Xem phần 3 – Từ ý niệm Educare đến mô hình Nhà văn hóa Frölunda

Comments